习题 1.2 - 解答
为了统一处理玻色子和费米子,我们引入符号 η \eta η :对于玻色子 η = 1 \eta = 1 η = 1 ,对于费米子 η = − 1 \eta = -1 η = − 1 。根据题意中的对易关系 (1.31) 和反对易关系 (1.38),产生与湮灭算符满足统一的代数关系:
a ( x ) a † ( x ′ ) − η a † ( x ′ ) a ( x ) = δ 3 ( x − x ′ ) a(\mathbf{x}) a^{\dagger}(\mathbf{x}') - \eta a^{\dagger}(\mathbf{x}') a(\mathbf{x}) = \delta^3(\mathbf{x} - \mathbf{x}') a ( x ) a † ( x ′ ) − η a † ( x ′ ) a ( x ) = δ 3 ( x − x ′ )
a ( x ) a ( x ′ ) = η a ( x ′ ) a ( x ) , a † ( x ) a † ( x ′ ) = η a † ( x ′ ) a † ( x ) a(\mathbf{x}) a(\mathbf{x}') = \eta a(\mathbf{x}') a(\mathbf{x}), \quad a^{\dagger}(\mathbf{x}) a^{\dagger}(\mathbf{x}') = \eta a^{\dagger}(\mathbf{x}') a^{\dagger}(\mathbf{x}) a ( x ) a ( x ′ ) = η a ( x ′ ) a ( x ) , a † ( x ) a † ( x ′ ) = η a † ( x ′ ) a † ( x )
定义 n n n 粒子基矢为 ∣ x 1 , … , x n ⟩ = a † ( x 1 ) … a † ( x n ) ∣ 0 ⟩ |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle = a^{\dagger}(\mathbf{x}_1) \dots a^{\dagger}(\mathbf{x}_n) |0\rangle ∣ x 1 , … , x n ⟩ = a † ( x 1 ) … a † ( x n ) ∣0 ⟩ 。
利用上述关系,湮灭算符 a ( x ) a(\mathbf{x}) a ( x ) 作用在基矢上时,需要依次与 a † ( x j ) a^{\dagger}(\mathbf{x}_j) a † ( x j ) 交换直到作用于真空态 ∣ 0 ⟩ |0\rangle ∣0 ⟩ 得到 0 0 0 。每次交换跨过一个算符会产生因子 η \eta η ,因此有:
a ( x ) ∣ x 1 , … , x n ⟩ = ∑ j = 1 n η j − 1 δ 3 ( x − x j ) ∣ x 1 , … , x j ^ , … , x n ⟩ a(\mathbf{x}) |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle = \sum_{j=1}^n \eta^{j-1} \delta^3(\mathbf{x} - \mathbf{x}_j) |\mathbf{x}_1, \dots, \widehat{\mathbf{x}_j}, \dots, \mathbf{x}_n\rangle a ( x ) ∣ x 1 , … , x n ⟩ = ∑ j = 1 n η j − 1 δ 3 ( x − x j ) ∣ x 1 , … , x j , … , x n ⟩
其中 x j ^ \widehat{\mathbf{x}_j} x j 表示该位置的算符被移除。
我们将哈密顿量 (1.32) 分为单体部分 H 1 H_1 H 1 和两体部分 H 2 H_2 H 2 。记单体微分算符为 h ( x ) = − ℏ 2 2 m ∇ x 2 + U ( x ) h(\mathbf{x}) = -\frac{\hbar^2}{2m} \nabla_{\mathbf{x}}^2 + U(\mathbf{x}) h ( x ) = − 2 m ℏ 2 ∇ x 2 + U ( x ) 。
1. 单体哈密顿量 H 1 H_1 H 1 的作用
将 H 1 = ∫ d 3 x a † ( x ) h ( x ) a ( x ) H_1 = \int d^3x \ a^{\dagger}(\mathbf{x}) h(\mathbf{x}) a(\mathbf{x}) H 1 = ∫ d 3 x a † ( x ) h ( x ) a ( x ) 作用于态 ∣ ψ , t ⟩ |\psi, t\rangle ∣ ψ , t ⟩ :
H 1 ∣ ψ , t ⟩ = ∫ d 3 x 1 … d 3 x n ψ ( x 1 , … , x n ; t ) ∑ j = 1 n ∫ d 3 x a † ( x ) [ h ( x ) δ 3 ( x − x j ) ] η j − 1 ∣ x 1 , … , x j ^ , … , x n ⟩ H_1 |\psi, t\rangle = \int d^3x_1 \dots d^3x_n \ \psi(\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n; t) \sum_{j=1}^n \int d^3x \ a^{\dagger}(\mathbf{x}) \left[ h(\mathbf{x}) \delta^3(\mathbf{x} - \mathbf{x}_j) \right] \eta^{j-1} |\mathbf{x}_1, \dots, \widehat{\mathbf{x}_j}, \dots, \mathbf{x}_n\rangle H 1 ∣ ψ , t ⟩ = ∫ d 3 x 1 … d 3 x n ψ ( x 1 , … , x n ; t ) ∑ j = 1 n ∫ d 3 x a † ( x ) [ h ( x ) δ 3 ( x − x j ) ] η j − 1 ∣ x 1 , … , x j , … , x n ⟩
注意到 a † ( x ) η j − 1 ∣ x 1 , … , x j ^ , … , x n ⟩ = ∣ x 1 , … , x j − 1 , x , x j + 1 , … , x n ⟩ a^{\dagger}(\mathbf{x}) \eta^{j-1} |\mathbf{x}_1, \dots, \widehat{\mathbf{x}_j}, \dots, \mathbf{x}_n\rangle = |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_{j-1}, \mathbf{x}, \mathbf{x}_{j+1}, \dots, \mathbf{x}_n\rangle a † ( x ) η j − 1 ∣ x 1 , … , x j , … , x n ⟩ = ∣ x 1 , … , x j − 1 , x , x j + 1 , … , x n ⟩ 。
利用 δ \delta δ 函数的性质,微分算符作用满足 h ( x ) δ 3 ( x − x j ) = h ( x j ) δ 3 ( x j − x ) h(\mathbf{x}) \delta^3(\mathbf{x} - \mathbf{x}_j) = h(\mathbf{x}_j) \delta^3(\mathbf{x}_j - \mathbf{x}) h ( x ) δ 3 ( x − x j ) = h ( x j ) δ 3 ( x j − x ) 。代入后,我们在第 j j j 项的积分中交换积分变量名 x ↔ x j \mathbf{x} \leftrightarrow \mathbf{x}_j x ↔ x j :
H 1 ∣ ψ , t ⟩ = ∑ j = 1 n ∫ d 3 x 1 … d 3 x n d 3 x ψ ( x 1 , … , x , … , x n ; t ) [ h ( x j ) δ 3 ( x j − x ) ] ∣ x 1 , … , x j , … , x n ⟩ H_1 |\psi, t\rangle = \sum_{j=1}^n \int d^3x_1 \dots d^3x_n \ d^3x \ \psi(\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}, \dots, \mathbf{x}_n; t) \left[ h(\mathbf{x}_j) \delta^3(\mathbf{x}_j - \mathbf{x}) \right] |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_j, \dots, \mathbf{x}_n\rangle H 1 ∣ ψ , t ⟩ = ∑ j = 1 n ∫ d 3 x 1 … d 3 x n d 3 x ψ ( x 1 , … , x , … , x n ; t ) [ h ( x j ) δ 3 ( x j − x ) ] ∣ x 1 , … , x j , … , x n ⟩
由于 h ( x j ) h(\mathbf{x}_j) h ( x j ) 仅包含对 x j \mathbf{x}_j x j 的导数,它可以从对 x \mathbf{x} x 的积分中提出。完成对 x \mathbf{x} x 的 δ \delta δ 函数积分后,得到:
H 1 ∣ ψ , t ⟩ = ∫ d 3 x 1 … d 3 x n [ ∑ j = 1 n h ( x j ) ψ ( x 1 , … , x n ; t ) ] ∣ x 1 , … , x n ⟩ H_1 |\psi, t\rangle = \int d^3x_1 \dots d^3x_n \ \left[ \sum_{j=1}^n h(\mathbf{x}_j) \psi(\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n; t) \right] |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle H 1 ∣ ψ , t ⟩ = ∫ d 3 x 1 … d 3 x n [ ∑ j = 1 n h ( x j ) ψ ( x 1 , … , x n ; t ) ] ∣ x 1 , … , x n ⟩
2. 两体哈密顿量 H 2 H_2 H 2 的作用
首先计算两个湮灭算符的作用:
a ( y ) a ( x ) ∣ x 1 , … , x n ⟩ = ∑ j = 1 n η j − 1 δ 3 ( x − x j ) a ( y ) ∣ x 1 , … , x j ^ , … , x n ⟩ a(\mathbf{y}) a(\mathbf{x}) |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle = \sum_{j=1}^n \eta^{j-1} \delta^3(\mathbf{x} - \mathbf{x}_j) a(\mathbf{y}) |\mathbf{x}_1, \dots, \widehat{\mathbf{x}_j}, \dots, \mathbf{x}_n\rangle a ( y ) a ( x ) ∣ x 1 , … , x n ⟩ = ∑ j = 1 n η j − 1 δ 3 ( x − x j ) a ( y ) ∣ x 1 , … , x j , … , x n ⟩
= ∑ j = 1 n η j − 1 δ 3 ( x − x j ) ( ∑ k = 1 j − 1 η k − 1 δ 3 ( y − x k ) ∣ … , x k ^ , … , x j ^ , … ⟩ + ∑ k = j + 1 n η k − 2 δ 3 ( y − x k ) ∣ … , x j ^ , … , x k ^ , … ⟩ ) = \sum_{j=1}^n \eta^{j-1} \delta^3(\mathbf{x} - \mathbf{x}_j) \left( \sum_{k=1}^{j-1} \eta^{k-1} \delta^3(\mathbf{y} - \mathbf{x}_k) |\dots, \widehat{\mathbf{x}_k}, \dots, \widehat{\mathbf{x}_j}, \dots\rangle + \sum_{k=j+1}^n \eta^{k-2} \delta^3(\mathbf{y} - \mathbf{x}_k) |\dots, \widehat{\mathbf{x}_j}, \dots, \widehat{\mathbf{x}_k}, \dots\rangle \right) = ∑ j = 1 n η j − 1 δ 3 ( x − x j ) ( ∑ k = 1 j − 1 η k − 1 δ 3 ( y − x k ) ∣ … , x k , … , x j , … ⟩ + ∑ k = j + 1 n η k − 2 δ 3 ( y − x k ) ∣ … , x j , … , x k , … ⟩ )
将 H 2 = 1 2 ∫ d 3 x d 3 y V ( x − y ) a † ( x ) a † ( y ) a ( y ) a ( x ) H_2 = \frac{1}{2} \int d^3x d^3y \ V(\mathbf{x} - \mathbf{y}) a^{\dagger}(\mathbf{x}) a^{\dagger}(\mathbf{y}) a(\mathbf{y}) a(\mathbf{x}) H 2 = 2 1 ∫ d 3 x d 3 y V ( x − y ) a † ( x ) a † ( y ) a ( y ) a ( x ) 作用于基矢,对 x , y \mathbf{x}, \mathbf{y} x , y 的积分会将它们分别替换为 x j , x k \mathbf{x}_j, \mathbf{x}_k x j , x k :
H 2 ∣ x 1 , … , x n ⟩ = 1 2 ∑ j = 1 n ( ∑ k = 1 j − 1 η j + k − 2 V ( x j − x k ) a † ( x j ) a † ( x k ) ∣ … , x k ^ , … , x j ^ , … ⟩ H_2 |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle = \frac{1}{2} \sum_{j=1}^n \left( \sum_{k=1}^{j-1} \eta^{j+k-2} V(\mathbf{x}_j - \mathbf{x}_k) a^{\dagger}(\mathbf{x}_j) a^{\dagger}(\mathbf{x}_k) |\dots, \widehat{\mathbf{x}_k}, \dots, \widehat{\mathbf{x}_j}, \dots\rangle \right. H 2 ∣ x 1 , … , x n ⟩ = 2 1 ∑ j = 1 n ( ∑ k = 1 j − 1 η j + k − 2 V ( x j − x k ) a † ( x j ) a † ( x k ) ∣ … , x k , … , x j , … ⟩
+ ∑ k = j + 1 n η j + k − 3 V ( x j − x k ) a † ( x j ) a † ( x k ) ∣ … , x j ^ , … , x k ^ , … ⟩ ) \left. + \sum_{k=j+1}^n \eta^{j+k-3} V(\mathbf{x}_j - \mathbf{x}_k) a^{\dagger}(\mathbf{x}_j) a^{\dagger}(\mathbf{x}_k) |\dots, \widehat{\mathbf{x}_j}, \dots, \widehat{\mathbf{x}_k}, \dots\rangle \right) + ∑ k = j + 1 n η j + k − 3 V ( x j − x k ) a † ( x j ) a † ( x k ) ∣ … , x j , … , x k , … ⟩ )
接下来将产生算符移回原位以恢复基矢 ∣ x 1 , … , x n ⟩ |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle ∣ x 1 , … , x n ⟩ :
对于 k < j k < j k < j 的项:a † ( x k ) a^{\dagger}(\mathbf{x}_k) a † ( x k ) 移回第 k k k 位需跨过 k − 1 k-1 k − 1 个算符(产生 η k − 1 \eta^{k-1} η k − 1 ),随后 a † ( x j ) a^{\dagger}(\mathbf{x}_j) a † ( x j ) 移回第 j j j 位需跨过 j − 1 j-1 j − 1 个算符(产生 η j − 1 \eta^{j-1} η j − 1 )。总符号为 η j + k − 2 \eta^{j+k-2} η j + k − 2 。与原系数相乘得 η 2 j + 2 k − 4 = 1 \eta^{2j+2k-4} = 1 η 2 j + 2 k − 4 = 1 。
对于 k > j k > j k > j 的项:a † ( x k ) a^{\dagger}(\mathbf{x}_k) a † ( x k ) 移回第 k k k 位需跨过 k − 2 k-2 k − 2 个算符(因为 x j \mathbf{x}_j x j 缺失,产生 η k − 2 \eta^{k-2} η k − 2 ),随后 a † ( x j ) a^{\dagger}(\mathbf{x}_j) a † ( x j ) 移回第 j j j 位需跨过 j − 1 j-1 j − 1 个算符(产生 η j − 1 \eta^{j-1} η j − 1 )。总符号为 η j + k − 3 \eta^{j+k-3} η j + k − 3 。与原系数相乘得 η 2 j + 2 k − 6 = 1 \eta^{2j+2k-6} = 1 η 2 j + 2 k − 6 = 1 。
由于 V ( x j − x k ) = V ( x k − x j ) V(\mathbf{x}_j - \mathbf{x}_k) = V(\mathbf{x}_k - \mathbf{x}_j) V ( x j − x k ) = V ( x k − x j ) ,上述两项求和完全相同,合并后得到:
H 2 ∣ x 1 , … , x n ⟩ = ∑ j = 1 n ∑ k = 1 j − 1 V ( x j − x k ) ∣ x 1 , … , x n ⟩ H_2 |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle = \sum_{j=1}^n \sum_{k=1}^{j-1} V(\mathbf{x}_j - \mathbf{x}_k) |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle H 2 ∣ x 1 , … , x n ⟩ = ∑ j = 1 n ∑ k = 1 j − 1 V ( x j − x k ) ∣ x 1 , … , x n ⟩
因此,将 H 2 H_2 H 2 作用于 ∣ ψ , t ⟩ |\psi, t\rangle ∣ ψ , t ⟩ 得到:
H 2 ∣ ψ , t ⟩ = ∫ d 3 x 1 … d 3 x n [ ∑ j = 1 n ∑ k = 1 j − 1 V ( x j − x k ) ψ ( x 1 , … , x n ; t ) ] ∣ x 1 , … , x n ⟩ H_2 |\psi, t\rangle = \int d^3x_1 \dots d^3x_n \ \left[ \sum_{j=1}^n \sum_{k=1}^{j-1} V(\mathbf{x}_j - \mathbf{x}_k) \psi(\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n; t) \right] |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle H 2 ∣ ψ , t ⟩ = ∫ d 3 x 1 … d 3 x n [ ∑ j = 1 n ∑ k = 1 j − 1 V ( x j − x k ) ψ ( x 1 , … , x n ; t ) ] ∣ x 1 , … , x n ⟩
3. 薛定谔方程的等价性
将抽象薛定谔方程 (1.1) 的左边展开:
i ℏ ∂ ∂ t ∣ ψ , t ⟩ = ∫ d 3 x 1 … d 3 x n ( i ℏ ∂ ∂ t ψ ( x 1 , … , x n ; t ) ) ∣ x 1 , … , x n ⟩ i\hbar \frac{\partial}{\partial t} |\psi, t\rangle = \int d^3x_1 \dots d^3x_n \ \left( i\hbar \frac{\partial}{\partial t} \psi(\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n; t) \right) |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle i ℏ ∂ t ∂ ∣ ψ , t ⟩ = ∫ d 3 x 1 … d 3 x n ( i ℏ ∂ t ∂ ψ ( x 1 , … , x n ; t ) ) ∣ x 1 , … , x n ⟩
结合前面求得的 H ∣ ψ , t ⟩ = ( H 1 + H 2 ) ∣ ψ , t ⟩ H |\psi, t\rangle = (H_1 + H_2) |\psi, t\rangle H ∣ ψ , t ⟩ = ( H 1 + H 2 ) ∣ ψ , t ⟩ ,方程 i ℏ ∂ ∂ t ∣ ψ , t ⟩ − H ∣ ψ , t ⟩ = 0 i\hbar \frac{\partial}{\partial t} |\psi, t\rangle - H |\psi, t\rangle = 0 i ℏ ∂ t ∂ ∣ ψ , t ⟩ − H ∣ ψ , t ⟩ = 0 可写为:
∫ d 3 x 1 … d 3 x n Φ ( x 1 , … , x n ; t ) ∣ x 1 , … , x n ⟩ = 0 \int d^3x_1 \dots d^3x_n \ \Phi(\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n; t) |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle = 0 ∫ d 3 x 1 … d 3 x n Φ ( x 1 , … , x n ; t ) ∣ x 1 , … , x n ⟩ = 0
其中 Φ = i ℏ ∂ ψ ∂ t − [ ∑ j = 1 n ( − ℏ 2 2 m ∇ j 2 + U ( x j ) ) + ∑ j = 1 n ∑ k = 1 j − 1 V ( x j − x k ) ] ψ \Phi = i\hbar \frac{\partial \psi}{\partial t} - \left[ \sum_{j=1}^n \left( -\frac{\hbar^2}{2m} \nabla_j^2 + U(\mathbf{x}_j) \right) + \sum_{j=1}^n \sum_{k=1}^{j-1} V(\mathbf{x}_j - \mathbf{x}_k) \right] \psi Φ = i ℏ ∂ t ∂ ψ − [ ∑ j = 1 n ( − 2 m ℏ 2 ∇ j 2 + U ( x j ) ) + ∑ j = 1 n ∑ k = 1 j − 1 V ( x j − x k ) ] ψ 。
由于波函数 ψ \psi ψ 对于玻色子是全对称的,对于费米子是全反对称的,且方括号内的 n n n 体哈密顿算符在粒子交换下是对称的,因此 Φ \Phi Φ 具有与 ψ \psi ψ 相同的交换对称性。基矢 ∣ x 1 , … , x n ⟩ |\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n\rangle ∣ x 1 , … , x n ⟩ 同样具有该对称性,积分非零当且仅当 Φ \Phi Φ 本身非零。因此,上述积分恒为零的充要条件是 Φ ( x 1 , … , x n ; t ) ≡ 0 \Phi(\mathbf{x}_1, \dots, \mathbf{x}_n; t) \equiv 0 Φ ( x 1 , … , x n ; t ) ≡ 0 。
这直接给出了波函数必须满足的方程:
i ℏ ∂ ∂ t ψ = [ ∑ j = 1 n ( − ℏ 2 2 m ∇ j 2 + U ( x j ) ) + ∑ j = 1 n ∑ k = 1 j − 1 V ( x j − x k ) ] ψ \boxed{ i\hbar \frac{\partial}{\partial t} \psi = \left[ \sum_{j=1}^n \left( -\frac{\hbar^2}{2m} \nabla_j^2 + U(\mathbf{x}_j) \right) + \sum_{j=1}^n \sum_{k=1}^{j-1} V(\mathbf{x}_j - \mathbf{x}_k) \right] \psi } i ℏ ∂ t ∂ ψ = [ j = 1 ∑ n ( − 2 m ℏ 2 ∇ j 2 + U ( x j ) ) + j = 1 ∑ n k = 1 ∑ j − 1 V ( x j − x k ) ] ψ
此即为方程 (1.30),证明完毕。