习题 32.1 - 解答
题目分析与物理背景
本题探讨的是标量场理论中 U ( 1 ) \text{U}(1) U ( 1 ) 整体对称性的自发破缺(Spontaneous Symmetry Breaking, SSB)。给定的拉格朗日量为:
L = − ∂ μ φ † ∂ μ φ − m 2 φ † φ − 1 4 λ ( φ † φ ) 2 (32.1) \mathcal{L} = -\partial^\mu \varphi^\dagger \partial_\mu \varphi - m^2 \varphi^\dagger \varphi - \frac{1}{4} \lambda (\varphi^\dagger \varphi)^2 \tag{32.1} L = − ∂ μ φ † ∂ μ φ − m 2 φ † φ − 4 1 λ ( φ † φ ) 2 ( 32.1 )
为了使动能项正定,这里采用的度规符号差为 ( − , + , + , + ) (-, +, +, +) ( − , + , + , + ) ,即 − ∂ μ φ † ∂ μ φ = φ ˙ † φ ˙ − ∇ φ † ⋅ ∇ φ -\partial^\mu \varphi^\dagger \partial_\mu \varphi = \dot{\varphi}^\dagger \dot{\varphi} - \nabla \varphi^\dagger \cdot \nabla \varphi − ∂ μ φ † ∂ μ φ = φ ˙ † φ ˙ − ∇ φ † ⋅ ∇ φ 。
该系统具有 U ( 1 ) \text{U}(1) U ( 1 ) 整体对称性,场在变换下满足 φ → e i α φ \varphi \to e^{i\alpha} \varphi φ → e i α φ 。
根据正则量子化,场 φ \varphi φ 及其共轭动量 π \pi π 定义为:
π = ∂ L ∂ φ ˙ = φ ˙ † , π † = ∂ L ∂ φ ˙ † = φ ˙ \pi = \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial \dot{\varphi}} = \dot{\varphi}^\dagger, \quad \pi^\dagger = \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial \dot{\varphi}^\dagger} = \dot{\varphi} π = ∂ φ ˙ ∂ L = φ ˙ † , π † = ∂ φ ˙ † ∂ L = φ ˙
它们满足等时对易关系(ETCR):
[ φ ( t , x ) , π ( t , y ) ] = i δ ( 3 ) ( x − y ) , [ φ † ( t , x ) , π † ( t , y ) ] = i δ ( 3 ) ( x − y ) [\varphi(t, \mathbf{x}), \pi(t, \mathbf{y})] = i\delta^{(3)}(\mathbf{x} - \mathbf{y}), \quad [\varphi^\dagger(t, \mathbf{x}), \pi^\dagger(t, \mathbf{y})] = i\delta^{(3)}(\mathbf{x} - \mathbf{y}) [ φ ( t , x ) , π ( t , y )] = i δ ( 3 ) ( x − y ) , [ φ † ( t , x ) , π † ( t , y )] = i δ ( 3 ) ( x − y )
(a) 证明 e − i α Q φ e + i α Q = e + i α φ e^{-i\alpha Q} \varphi e^{+i\alpha Q} = e^{+i\alpha} \varphi e − i α Q φ e + i α Q = e + i α φ
推导过程:
首先,我们需要求出 U ( 1 ) \text{U}(1) U ( 1 ) 对称性对应的 Noether 荷 Q Q Q 。在无穷小变换 δ φ = i φ \delta \varphi = i\varphi δ φ = i φ 和 δ φ † = − i φ † \delta \varphi^\dagger = -i\varphi^\dagger δ φ † = − i φ † 下,Noether 流为:
j μ = ∂ L ∂ ( ∂ μ φ ) δ φ + ∂ L ∂ ( ∂ μ φ † ) δ φ † = ( − ∂ μ φ † ) ( i φ ) + ( − ∂ μ φ ) ( − i φ † ) = i ( φ † ∂ μ φ − φ ∂ μ φ † ) j^\mu = \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial (\partial_\mu \varphi)} \delta \varphi + \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial (\partial_\mu \varphi^\dagger)} \delta \varphi^\dagger = (-\partial^\mu \varphi^\dagger)(i\varphi) + (-\partial^\mu \varphi)(-i\varphi^\dagger) = i(\varphi^\dagger \partial^\mu \varphi - \varphi \partial^\mu \varphi^\dagger) j μ = ∂ ( ∂ μ φ ) ∂ L δ φ + ∂ ( ∂ μ φ † ) ∂ L δ φ † = ( − ∂ μ φ † ) ( i φ ) + ( − ∂ μ φ ) ( − i φ † ) = i ( φ † ∂ μ φ − φ ∂ μ φ † )
对应的守恒荷 Q Q Q 为空间积分:
Q = ∫ d 3 x j 0 = i ∫ d 3 x ( φ † φ ˙ − φ φ ˙ † ) = i ∫ d 3 x ( φ † π † − π φ ) Q = \int d^3x \, j^0 = i \int d^3x \, (\varphi^\dagger \dot{\varphi} - \varphi \dot{\varphi}^\dagger) = i \int d^3x \, (\varphi^\dagger \pi^\dagger - \pi \varphi) Q = ∫ d 3 x j 0 = i ∫ d 3 x ( φ † φ ˙ − φ φ ˙ † ) = i ∫ d 3 x ( φ † π † − π φ )
接下来计算荷 Q Q Q 与场 φ ( y ) \varphi(\mathbf{y}) φ ( y ) 的对易子。由于 φ ( y ) \varphi(\mathbf{y}) φ ( y ) 只与 π ( x ) \pi(\mathbf{x}) π ( x ) 有非平庸的对易关系,我们有:
[ Q , φ ( y ) ] = i ∫ d 3 x [ φ † ( x ) π † ( x ) − π ( x ) φ ( x ) , φ ( y ) ] = − i ∫ d 3 x [ π ( x ) , φ ( y ) ] φ ( x ) [Q, \varphi(\mathbf{y})] = i \int d^3x \, [\varphi^\dagger(\mathbf{x}) \pi^\dagger(\mathbf{x}) - \pi(\mathbf{x}) \varphi(\mathbf{x}), \varphi(\mathbf{y})] = -i \int d^3x \, [\pi(\mathbf{x}), \varphi(\mathbf{y})] \varphi(\mathbf{x}) [ Q , φ ( y )] = i ∫ d 3 x [ φ † ( x ) π † ( x ) − π ( x ) φ ( x ) , φ ( y )] = − i ∫ d 3 x [ π ( x ) , φ ( y )] φ ( x )
代入等时对易关系 [ π ( x ) , φ ( y ) ] = − i δ ( 3 ) ( x − y ) [\pi(\mathbf{x}), \varphi(\mathbf{y})] = -i\delta^{(3)}(\mathbf{x} - \mathbf{y}) [ π ( x ) , φ ( y )] = − i δ ( 3 ) ( x − y ) ,得到:
[ Q , φ ( y ) ] = − i ∫ d 3 x ( − i δ ( 3 ) ( x − y ) ) φ ( x ) = − φ ( y ) [Q, \varphi(\mathbf{y})] = -i \int d^3x \, (-i\delta^{(3)}(\mathbf{x} - \mathbf{y})) \varphi(\mathbf{x}) = -\varphi(\mathbf{y}) [ Q , φ ( y )] = − i ∫ d 3 x ( − i δ ( 3 ) ( x − y )) φ ( x ) = − φ ( y )
即 [ Q , φ ] = − φ [Q, \varphi] = -\varphi [ Q , φ ] = − φ 。
利用 Baker-Campbell-Hausdorff (BCH) 展开公式 e A B e − A = B + [ A , B ] + 1 2 ! [ A , [ A , B ] ] + … e^A B e^{-A} = B + [A, B] + \frac{1}{2!}[A, [A, B]] + \dots e A B e − A = B + [ A , B ] + 2 ! 1 [ A , [ A , B ]] + … ,令 A = − i α Q A = -i\alpha Q A = − i α Q ,B = φ B = \varphi B = φ :
[ − i α Q , φ ] = − i α [ Q , φ ] = − i α ( − φ ) = i α φ [-i\alpha Q, \varphi] = -i\alpha [Q, \varphi] = -i\alpha (-\varphi) = i\alpha \varphi [ − i α Q , φ ] = − i α [ Q , φ ] = − i α ( − φ ) = i α φ
[ − i α Q , [ − i α Q , φ ] ] = − i α [ Q , i α φ ] = ( i α ) 2 φ [-i\alpha Q, [-i\alpha Q, \varphi]] = -i\alpha [Q, i\alpha \varphi] = (i\alpha)^2 \varphi [ − i α Q , [ − i α Q , φ ]] = − i α [ Q , i α φ ] = ( i α ) 2 φ
归纳可知,第 n n n 次嵌套对易子为 ( i α ) n φ (i\alpha)^n \varphi ( i α ) n φ 。将级数求和:
e − i α Q φ e + i α Q = ∑ n = 0 ∞ ( i α ) n n ! φ = e i α φ e^{-i\alpha Q} \varphi e^{+i\alpha Q} = \sum_{n=0}^\infty \frac{(i\alpha)^n}{n!} \varphi = e^{i\alpha} \varphi e − i α Q φ e + i α Q = n = 0 ∑ ∞ n ! ( i α ) n φ = e i α φ
e − i α Q φ e + i α Q = e + i α φ \boxed{ e^{-i\alpha Q} \varphi e^{+i\alpha Q} = e^{+i\alpha} \varphi } e − i α Q φ e + i α Q = e + i α φ
(b) 证明 e − i α Q ∣ θ ⟩ = ∣ θ + α ⟩ e^{-i\alpha Q} |\theta\rangle = |\theta + \alpha\rangle e − i α Q ∣ θ ⟩ = ∣ θ + α ⟩
推导过程:
令作用后的新态为 ∣ θ ′ ⟩ = e − i α Q ∣ θ ⟩ |\theta'\rangle = e^{-i\alpha Q} |\theta\rangle ∣ θ ′ ⟩ = e − i α Q ∣ θ ⟩ 。我们通过计算场 φ ( x ) \varphi(x) φ ( x ) 在该态下的真空期望值(VEV)来确定这个态。
⟨ θ ′ ∣ φ ( x ) ∣ θ ′ ⟩ = ⟨ θ ∣ e i α Q φ ( x ) e − i α Q ∣ θ ⟩ \langle \theta' | \varphi(x) | \theta' \rangle = \langle \theta | e^{i\alpha Q} \varphi(x) e^{-i\alpha Q} | \theta \rangle ⟨ θ ′ ∣ φ ( x ) ∣ θ ′ ⟩ = ⟨ θ ∣ e i α Q φ ( x ) e − i α Q ∣ θ ⟩
利用 (a) 中的结论,将 α \alpha α 替换为 − α -\alpha − α ,可得 e i α Q φ e − i α Q = e − i α φ e^{i\alpha Q} \varphi e^{-i\alpha Q} = e^{-i\alpha} \varphi e i α Q φ e − i α Q = e − i α φ 。代入上式:
⟨ θ ′ ∣ φ ( x ) ∣ θ ′ ⟩ = ⟨ θ ∣ e − i α φ ( x ) ∣ θ ⟩ = e − i α ⟨ θ ∣ φ ( x ) ∣ θ ⟩ \langle \theta' | \varphi(x) | \theta' \rangle = \langle \theta | e^{-i\alpha} \varphi(x) | \theta \rangle = e^{-i\alpha} \langle \theta | \varphi(x) | \theta \rangle ⟨ θ ′ ∣ φ ( x ) ∣ θ ′ ⟩ = ⟨ θ ∣ e − i α φ ( x ) ∣ θ ⟩ = e − i α ⟨ θ ∣ φ ( x ) ∣ θ ⟩
根据题目给定的公式 (32.5) ⟨ θ ∣ φ ( x ) ∣ θ ⟩ = 1 2 v e − i θ \langle \theta | \varphi(x) | \theta \rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} v e^{-i\theta} ⟨ θ ∣ φ ( x ) ∣ θ ⟩ = 2 1 v e − i θ ,我们得到:
⟨ θ ′ ∣ φ ( x ) ∣ θ ′ ⟩ = e − i α ( 1 2 v e − i θ ) = 1 2 v e − i ( θ + α ) \langle \theta' | \varphi(x) | \theta' \rangle = e^{-i\alpha} \left( \frac{1}{\sqrt{2}} v e^{-i\theta} \right) = \frac{1}{\sqrt{2}} v e^{-i(\theta + \alpha)} ⟨ θ ′ ∣ φ ( x ) ∣ θ ′ ⟩ = e − i α ( 2 1 v e − i θ ) = 2 1 v e − i ( θ + α )
这正是相位为 θ + α \theta + \alpha θ + α 的真空态的定义特征。因此(忽略不可观测的整体相位因子),我们证明了:
e − i α Q ∣ θ ⟩ = ∣ θ + α ⟩ \boxed{ e^{-i\alpha Q} |\theta\rangle = |\theta + \alpha\rangle } e − i α Q ∣ θ ⟩ = ∣ θ + α ⟩
(c) 证明 Q ∣ 0 ⟩ ≠ 0 Q|0\rangle \neq 0 Q ∣0 ⟩ = 0 并与未破缺对称性对比
推导过程:
我们采用反证法。假设荷 Q Q Q 能够湮灭 θ = 0 \theta = 0 θ = 0 的真空态,即 Q ∣ 0 ⟩ = 0 Q|0\rangle = 0 Q ∣0 ⟩ = 0 。由于 Q Q Q 是厄米算符,这也意味着 ⟨ 0 ∣ Q = 0 \langle 0|Q = 0 ⟨ 0∣ Q = 0 。
在此假设下,计算对易子 [ Q , φ ( x ) ] [Q, \varphi(x)] [ Q , φ ( x )] 在 ∣ 0 ⟩ |0\rangle ∣0 ⟩ 态下的期望值:
⟨ 0 ∣ [ Q , φ ( x ) ] ∣ 0 ⟩ = ⟨ 0 ∣ Q φ ( x ) − φ ( x ) Q ∣ 0 ⟩ = 0 \langle 0 | [Q, \varphi(x)] | 0 \rangle = \langle 0 | Q \varphi(x) - \varphi(x) Q | 0 \rangle = 0 ⟨ 0∣ [ Q , φ ( x )] ∣0 ⟩ = ⟨ 0∣ Qφ ( x ) − φ ( x ) Q ∣0 ⟩ = 0
然而,根据 (a) 中求得的算符恒等式 [ Q , φ ( x ) ] = − φ ( x ) [Q, \varphi(x)] = -\varphi(x) [ Q , φ ( x )] = − φ ( x ) ,其期望值应为:
⟨ 0 ∣ [ Q , φ ( x ) ] ∣ 0 ⟩ = − ⟨ 0 ∣ φ ( x ) ∣ 0 ⟩ \langle 0 | [Q, \varphi(x)] | 0 \rangle = -\langle 0 | \varphi(x) | 0 \rangle ⟨ 0∣ [ Q , φ ( x )] ∣0 ⟩ = − ⟨ 0∣ φ ( x ) ∣0 ⟩
代入公式 (32.5) 并取 θ = 0 \theta = 0 θ = 0 ,得到 − ⟨ 0 ∣ φ ( x ) ∣ 0 ⟩ = − v 2 -\langle 0 | \varphi(x) | 0 \rangle = -\frac{v}{\sqrt{2}} − ⟨ 0∣ φ ( x ) ∣0 ⟩ = − 2 v 。
由于 v ≠ 0 v \neq 0 v = 0 ,这导致了矛盾(0 = − v 2 0 = -\frac{v}{\sqrt{2}} 0 = − 2 v )。因此,假设不成立,必然有:
Q ∣ 0 ⟩ ≠ 0 \boxed{ Q|0\rangle \neq 0 } Q ∣0 ⟩ = 0
与未破缺对称性(Unbroken Symmetry)的对比:
未破缺对称性 :真空态是唯一的,且在对称变换下保持不变,即 e − i α Q ∣ 0 ⟩ = ∣ 0 ⟩ e^{-i\alpha Q}|0\rangle = |0\rangle e − i α Q ∣0 ⟩ = ∣0 ⟩ 。对其展开可得 Q ∣ 0 ⟩ = 0 \boxed{Q|0\rangle = 0} Q ∣0 ⟩ = 0 。这强制要求场的真空期望值必须为零:⟨ 0 ∣ φ ∣ 0 ⟩ = − ⟨ 0 ∣ [ Q , φ ] ∣ 0 ⟩ = 0 \langle 0|\varphi|0\rangle = -\langle 0|[Q, \varphi]|0\rangle = 0 ⟨ 0∣ φ ∣0 ⟩ = − ⟨ 0∣ [ Q , φ ] ∣0 ⟩ = 0 。
自发破缺对称性(本题情形) :存在连续简并的真空态(由 θ \theta θ 标记)。对称变换会将一个真空态映射到另一个物理上等价但不同的真空态(∣ θ ⟩ → ∣ θ + α ⟩ |\theta\rangle \to |\theta+\alpha\rangle ∣ θ ⟩ → ∣ θ + α ⟩ ),因此真空不再具有该对称性,即 Q ∣ 0 ⟩ ≠ 0 \boxed{Q|0\rangle \neq 0} Q ∣0 ⟩ = 0 。正是因为 Q Q Q 不湮灭真空,场 φ \varphi φ 才被允许获得非零的真空期望值 ⟨ 0 ∣ φ ∣ 0 ⟩ = v / 2 ≠ 0 \langle 0|\varphi|0\rangle = v/\sqrt{2} \neq 0 ⟨ 0∣ φ ∣0 ⟩ = v / 2 = 0 (Goldstone 定理的直接推论)。